Vết thương sọ não (VTSN) thường gặp ở thời bình và thời chiến. Các tiến bộ về vận chuyển chẩn đoán, điều trị giúp việc điều trị ngày càng có hiệu quả.
Mục tiêu của điều trị phẫu thuật ngoại thần kinh là ngăn chặn các thương tổn não thứ phát. Ðể đạt được mục tiêu này cần: kiểm soát tăng áp lực trong sọ, ngừa nhiễm trùng, động kinh.
VTSN thường có hai loại, VTSN gây bởi đạn, mảnh hỏa khí trong chiến tranh và VTSN gây bởi vật nhọn trong các tai nạn ở nhà, xí nghiệp, đánh nhau.
Thương tổn ở VTSN do hỏa khí thường nặng hơn VTSN do vật bén nhọn, xử trí 2 loại thương tổn này cùng theo một nguyên tắc mà Harvey Cushing đề xướng từ chiến tranh thế giới lần thứ nhất, là "Mổ triệt để, hoặc là như chưa làm gì cả".
Vật sắc nhọn, hay mảnh đạn có tốc độ thấp gây thương tổn dọc đường đi; mảnh đạn có tốc độ cao gây thương tổn lan tỏa ra dọc quanh đường đi của nó, đây là điều cơ bản giải thích sự khác nhau của các loại V.T.S.N
Năng lượng phát ra từ mảnh đạn di chuyển trong mô tế bào sẽ biến thành động năng, tàn phá cơ cấu mô tế bào theo công thức sau:
E = 1/2m (V/i - V/r)2
Với: m: là khối lượng của mảnh đạn
Vi: vận tốc ở lỗ vào
Vr: vận tốc ở lỗ ra (hay ngừng lại).
Ðối với vận tốc bình phương, động năng của mảnh đạn tác động vào mô tế bào cực kỳ mạnh.
Tốc độ ánh sáng (320m/giây) được làm trung gian cho tốc độ cao và thấp của các mảnh đạn. Tốc độ cao như ở đạơn chiến đấu thường trên 750m/giây tốc độ thấp ở các mảnh đạn mìn có tốc độ trên dưới 250m/giây, tốc độ nầy có ở các đạn dùng trong dân sư. Vật sắc nhọn được xếp vào loại có tốc độ thấp.
Với tốc độ 100m/giây của viên đạn đủ gây tàn phá não nghiêm trọng, thương tổn còn tùy thuộc vào các vị trí quan trọng của não (hình 1, hình 2).
Thương tổn nguyên phát ở loại này gồm các tổn thương ở da đầu, sọ và não. Rách, dập não có thể gây ra các dấu hiệu thần kinh khu trú.
Xương thái dương trái dễ bị thương tổn khi hung thủ thuận tay phải. Vùng thái dương sâu được chia một cách đơn giản, gồm hai vùng trước và sau:
Các cấu trúc phía trước gồm xoang hang, thần kinh III, IV, V, động mạch cảnh trong và tuyến yên. Cấu trúc sau gồm thân não và động mạch nền.
Tùy theo góc độ của dao dâm, mà có các thương tổn khác nhau. Nếu cấu trúc sau bị tổn thương, bệnh nhân thường tử vong.
Thương tổn thứ phát ít gặp ở loại VTSN do vật sắc nhọn gây ra.
Hình 1: Các loại đạn: (A): đầu đạn chiến đấu được bọc kín. (B): đầu đạn "dum dum" có các khía ở đầu, sẽ biến thành hình nấm khi đập vào vật cản, lổ ra sẽ rất lớn. (C,D,E): đầu đạn có tác dụng như đạn "dum dum"; (C) đầu đạn không bọc, (D) đầu đạn có rãnh, (E) trong đầu đạn có thuốc nổ
