SÀNG LỌC VÀ CHẨN ĐOÁN HỘI CHỨNG DOWN TRƯỚC SANH

Lê Thị Thu Hà*

ĐẠI CƯƠNG

Hội chứng Down (HC Down) là sự kết hợp nhiều dị tật bẩm sinh khác nhau gây ra do ba nhiễm sắc thể 21.

HC Down là rối loạn di truyền thường gặp nhất gây chậm phát triển tâm thần, thường kèm những bệnh lý của các hệ cơ quan khác nhau. Người mắc hội chứng Down thường gặp khó khăn về diễn đạt ngôn ngữ, thông tin và giải quyết vấn đề.

Khác với trisomy 13 và 18, người bị HC Down có khả năng sống sau sanh nhiều hơn và tuổi thọ cũng cao hơn. HC Down là gánh nặng cho gia đình và xã hội. Vì vậy sàng lọc và chẩn đoán HC Down được xem là mục tiêu quan trọng của chăm sóc tiền sản.

BIỂU HIỆN LÂM SÀNG HC DOWN

Dấu hiệu hình thái trẻ⁽¹⁾

- Mặt dẹt

- Phản xạ Moro giảm.

- Giảm trương lực cơ.

- Tăng gập khớp lớn.

- Da vùng cổ lỏng lẻo.

- Tai tròn và nhỏ.

- Giảm sản đốt giữa ngón út.

Đặc điểm lâm sàng

- Chậm phát triển tâm thần từ nhẹ đến nặng.

- Khó khăn về diễn đạt ngôn ngữ, nhận thức cũng như kỹ năng giải quyết vấn đề.

- Dễ bị Alzheimer sớm.

- Thường kèm những DTBS: Tim, điếc, thị giác, động kinh, hệ tiêu hóa, nhược giáp, leukemia, vô sinh…

NGUYÊN NHÂN

Những bất thường nhiễm sắc thể gặp trong HC DOWN gồm:

- Trisomy 21: 95%

- Thể khảm: 2%

- Chuyển đoạn Robertson: 3%

ĐÁNH GIÁ NGUY CƠ TRƯỚC SINH

Nguy cơ theo tuổi mẹ^(2,10)

Tuổi mẹ càng cao thì nguy cơ sinh con HC Down càng lớn. Theo nhiều nghiên cứu thấy rằng:

Tuổi mẹ lúc sinh	Nguy cơ HC Down
21	1/1150
30	1/680
36	1/210
39	1/100
42	1/40

Nguy cơ theo xét nghiệm huyết thanh học

Nếu xét nghiệm dịch ối cho toàn bộ thai phụ trên 35 tuổi sẽ phát hiện 30% trong số trẻ bị HC Down⁽⁹⁾.

Xét nghiệm huyết thanh học cho phép tầm soát tuổi trẻ hơn. Có nhiều xét nghiệm được ứng dụng để sàng lọc HC Down. Hiện nay tại BV Từ Dũ áp dụng các xét nghiệm theo tuổi thai như sau:

Double test (PAPP- A và Free bhCG) : thực hiện ở tuổi thai 10 – 13 tuần⁽¹⁷⁾.

Triple test (Alpha Feto Protein, Free bhCG và UE3^(12,13): thực hiện ở tuổi thai 14 – 21 tuần.

Với xét nghiệm huyết thanh học có thể phát hiện 60%, dương giả 5%.

Phần mềm T21 Gamma để phân tích kết quả Triple test đã được sử dụng tại BV. Từ Dũ từ 01/01/2005 nhằm hạn chế những khó khăn khi đọc kết quả với những con số riêng lẻ.

Phần mềm này hiệu chỉnh MoM theo tuổi thai, cân nặng mẹ, hút thuốc, tiểu đường, đa thai, IVF, chủng tộc…Từ đó, đưa ra kết quả tần suất nguy cơ cụ thể trisomy 21, trisomy 18 và khuyết tật ống thần kinh giúp các bác sĩ lâm sàng xem xét về chỉ định chọc ối.

Sàng lọc ở tuổi thai 11 – 14 tuần

Tuổi mẹ + hCG + PAPP-A + Độ mờ gáy

Vai trò siêu âm trong sàng lọc HC Down

Tuổi thai từ 11 tuần đến 13 tuần 6 ngày

Đo độ mờ gáy

Tuổi thai 11-14 tuần CRL 45-84 mm Hình ảnh SA cắt dọc giữa Kích thước hình ảnh >75% Tư thế trung bình Cách xa màng ối Độ mờ cao nhất Đo bằng compa on-to-on

Những dấu hiệu siêu âm hình thái hướng đến HC Down

- Bệnh tim bẩm sinh (khiếm khuyết vách)

- Hẹp tá tràng

- Thoát vị rốn

- Không có xương mũi

- Xương cánh tay & xương đùi ngắn

- Phù nề da gáy

- Dãn não thất

- Dính ngón & giảm sản ngón 5

- Tăng khỏang cách ngón chân 1 – 2

- Nốt echo dày trong tim

- Echo ruột dày

- Mặt dẹt

- Dãn bể thận

- Nang ĐRMM

-Dây rốn 2 mạch máu

Qui trình khám và XN tiền sản TCN I (11 – 14 tuần)

Qui trình khám và XN tiền sản TCN II (15 - 21 tuần)

CHẨN ĐOÁN XÁC ĐỊNH

Những phương pháp xâm lấn⁽¹⁶⁾

Sinh thiết gai nhau

Choc dò ối

Lấy máu rốn

Những nguy cơ

- Dọa sẩy thai

- Sẩy thai.

- Nhiễm trùng

- Chạm thương thai nhi

KẾT LUẬN

Nâng cao chất lượng dân số là mục tiêu hàng đầu của những người làm công tác sản phụ khoa và sơ sinh.

Chẩn đoán tiền sản tốt nhằm phát hiện sớm những trường hợp Trisomy 21 cho phép cha mẹ chọn lựa tiếp tục hoặc kết thúc thai kỳ

Tài liệu tham khảo

1. American Academy of Pediatrics Committee on Sports Medicine and Fitness. Atlantoaxial instability in Down syndrome: subject review. Pediatrics 1995; 96: 151-4.

2. American College of Medical Genetics Clinical Practice Committee. ACMG position statement on multiple marker screening in women 35 and older. American College of Medical Genetics College Newsletter, January 1994; 2.

3. American College of Medical Genetics Clinical Practice Committee. Statement on multiple marker screening in pregnant women. American College of Medical Genetics College Newsletter, January 1996; 6.

4. American College of Obstetricians and Gynecologists. Maternal serum screening. ACOG Educational Bulletin, 1996; no. 228. Epstein CJ. Down syndrome (Trisomy 21). In: Scriver CR, Beaudet AL, Sly WS, Valle D, eds. The metabolic and molecular bases of inherited disease. New York: McGraw-Hill, 1995:749-94.

5. Benn PA, Borgida A, Horne D, Briganti S, Collins R, Rodis J. Down syndrome and neural tube defect screening: the value of using gestational age by ultrasonography. Am J Obstet Gynecol 1997;176: 1056-61.

6. Cuckle HS, Wald NJ, Thompson SG. Estimating a woman's risk of having a pregnancy associated with Down's syndrome using her age and serum alpha-fetoprotein level. Br J Obstet Gynaecol 1987; 94:387-402.

7. Down syndrome prevalence at birth--United States, 1983-1990. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 1994;43:617-22.

8. Haddow JE, Palomaki GE, Knight GJ, Williams J, Pulkkinen A, Canick JA, et al. Prenatal screening for Down's syndrome with use of maternal serum markers. N Engl J Med 1992;327:588-93.

9. Haddow JE, Palomaki GE, Knight GJ, Cunningham GC, Lustig LS, Boyd PA. Reducing the need for amniocentesis in women 35 years of age or older with serum markers for screening. N Engl J Med 1994; 330: 1114-8.

10. Hook EB. Rates of chromosome abnormalities at different maternal ages. Obstet Gynecol 1981;58: 282-5.

11. Kuller JA, Laifer SA. Contemporary approaches to prenatal diagnosis. Am Fam Physician 1995;52: 2277-83,2285-6.

12. Merkatz IR, Nitowsky HM, Macri JN, Johnson WE. An association between low maternal serum alpha-fetoprotein and fetal chromosome abnormalities. Am J Obstet Gynecol 1984; 148: 886-94.

13. Palomaki GE, Knight GJ, McCarthy JE, Haddow JE, Donhowe JM. Maternal serum screening for Down syndrome in the United States: a 1995 survey. Am J Obstet Gynecol 1997; 176: 1046-51.

14. Saenz RB. Primary care of infants and young children with Down syndrome. Am Fam Physician 1999; 59: 381-90, 392, 395-6.

15. Saller DN, Canick JA. Maternal serum screening for Down syndrome: clinical aspects. Clin Obstet Gynecol 1996; 39: 783-92.

16. Smith DW, Jones KL. Smith's Recognizable patterns of human malformation. 4th ed. Philadelphia: Saunders, 1988: 10-5.

17. Tolmie JL. Down syndrome and other autosomal trisomies. In: Rimoin DL, Connor JM, Pyeritz RE, eds. Emery and Rimoin's Principles and practice of medical genetics. 3^rd ed. New York: Churchill Livingstone, 1996: 925-71.

18. Wald NJ, Cuckle HS, Densem JW, Nanchahal K, Royston P, Chard T, et al. Maternal serum screening for Down's syndrome in early pregnancy. BMJ 1988; 297: 883-7 [Published erratum appears in BMJ 1988; 297: 1029].